بحران مديريت آب

نگاه استاد دانشگاه شیراز و عضو هیأت تحریریه «اقتصاد ایران» دکتر بهاءالدین نجفی : در ماه‌هاي اخير بحث درباره بحران آب در ميان دولتمردان و محافل علمي بالا گرفته كه نشانه‌اي بر عمق و گستردگي آن و لزوم يافتن راه‌هاي عملي براي مقابله با اين بحران است.

دامنه اين بحران اگرچه بسيار وسيع بوده و همه مصرف كنندگان آب را در بر مي‌گيرد، ولي با توجه به اين كه بيش از 90 درصد منابع آبي در بخش كشاورزي مصرف مي‌شوند، در اين رابطه بيشترين توجه به اين بخش معطوف شده است. منابع آبي بخش كشاورزي از آب‌هاي سطحي مانند رودخانه‌ها و همچنين از منابع آب زيرزميني تأمين مي‌شوند. استفاده از منابع آب سطحي از ديرباز در کشورمان معمول بوده و نكته جالب آن كه كليه امور با مشاركت بهره برداران انجام مي‌شده و دولت در آن نقشي نداشته است. پس از تصويب قانون ملي شدن آب و همچنين سرمايه گذاري دولت در مهار آب‌هاي سطحي از طريق ايجاد سد، دخالت دولت در بهره برداري از آب‌هاي سطحي افزايش يافته و چون اين امر بدون مشاركت بهره برداران واقعی انجام شده، مشكلات زيادي را ايجاد كرده است. از سوي ديگر اشتياق زياد دولت‌ها در چند دهه اخير به ايجاد سد كه در برخي موارد تحت فشارهاي سياسي و بدون توجيه اقتصادي و ملاحظات زيست محيطي انجام گرفته، به خشك شدن درياچه‌ها و تالاب‌ها منجر شده است. عليرغم اين مشكلات، بهره برداري از آب‌هاي سطحي در مقايسه با آب‌هاي زيرزميني از نظم بهتري برخوردار است و كشاورزان متناسب با آب دريافتي بر مبناي سطح زير كِشت یا حقابه، مبلغي را به عنوان آب‌بها مي‌پردازند. اين شيوه پرداخت آب‌بها از ديرباز مورد انتقاد بوده، چرا كه به استفاده بي‌رويه از آب دامن مي‌زند و به همين دلیل از برنامه سوم توسعه دولت مكلف شده كه آب‌بها را بر اساس حجم آب تحويلي تعيين كند. اما از آنجا كه اين امر مستلزم سرمايه گذاري در ساخت و نصب كنتور در مزارع است، اين روش تاکنون محقق نشده است. انتقاد ديگري كه از سوي بسياري از اقتصاددانان كشاورزي مطرح شده، در رابطه با ميزان آب‌بها است. اعتقاد غالب آن است كه قيمت واقعي آب بسيار بيشتر از آب‌بهاي دريافتي كنوني بوده و اين امر موجب استفاده بي‌رويه از آب و كاهش انگيزه كشاورزان درسرمايه گذاري و پذيرش روش‌هاي نوین آبياري شده است.
اما مشكل بهره برداري از آب‌هاي زيرزميني در مقايسه با آب‌هاي سطحي آن است كه اين آب‌ها از ديد بهره برداران پنهان‌اند و آنان نمي‌توانند عمق فاجعه‌اي را كه در حال وقوع است دريابند. عدم تعادل فزاينده ميان برداشت و ورودي آب‌هاي زيرزميني سبب شده كه بسياري از دشت‌هاي كشور از سوي وزارت نيرو به عنوان دشت‌هاي بحراني معرفي شوند.

آثار بحران
برداشت بي‌رويه و بيش از توان آبخوان‌ها در مرحله نخست سبب پايين رفتن سطح سفره آب زيرزميني شده و كشاورزان براي دسترسي به آب مورد نياز مجبور به افزودن عمق چاه‌ها شده‌اند. در بسياري از دشت‌ها اين كار موجب نفوذ آب‌هاي شور و در نتيجه شور شدن آب شده است. در نتيجه كشاورزان مجبور به تغيير الگوي كِشت خود و وارد كردن محصولاتي شده‌اند كه به شوري سازگاري بيشتري دارند. افزون بر اين، افزايش شوري خاك موجب كاهش عملكرد محصولات شده است.
يكي ديگر از اثرات پايين رفتن سفره آب زيرزميني، فرو نشست زمين است. اين اتفاق موجب از دست رفتن بخش زيادي از منابع آب براي هميشه خواهد شد. اين پديده در بسياري ازدشت‌هاي كشور به ويژه در استان‌هاي فارس و خراسان مشاهده شده است.
برداشت بي‌رويه و تراز منفي آب زيرزميني فراتر از اثرات زيست محيطي، داراي اثرات اقتصادي و اجتماعي گسترده‌تري است. كاهش ميزان آب و شوري آن سبب شوري زمين و از بين رفتن خاك زراعي و كاهش توليد و درآمد شده و فقر را گسترده‌تر مي‌سازد. اين مسأله روند مهاجرت روستاييان را شتابان ساخته و در نبود مشاغل مولد در شهرها، آنان جذب مشاغل كاذب شده‌اند.

ديگران چه كرده‌اند؟
برداشت بي‌رويه از منابع آب زيرزميني صرفاً مربوط به کشورمان نبوده و بيشتر كشورهايي كه در مناطق خشك و نيمه خشك قرار گرفته‌اند، با اين مسأله مواجه بوده و براي آن چاره انديشي كرده‌اند. بنابراین توجه به تجربيات آنان مي‌تواند براي ما آموزنده باشد. در هندوستان پس از انقلاب سبز، توليد محصولات با حفر چاه و استفاده از آب‌هاي زيرزميني با سرعت گسترش يافت. افزون بر اين، پرداخت يارانه به برق كشاورزي اين روند را تشديد كرد. دولت از چند سال پيش هماهنگ با برنامه اصلاحات اقتصادي و با حذف يارانه برق و محدود ساختن ساعات استفاده از برق كشاورزي به 8 ساعت در روز با اين مسأله مقابله كرده است. در چين اين مسأله ابعاد گسترده‌اي داشته و از طريق اخذ آب‌بها و كنترل ميزان برداشت اقدام شده است. يكي از تجربه‌هاي موفق در این زمینه تشكيل انجمن آب‌بَران در بارسلوناي اسپانيا در سال 1976 است كه به دنبال پايين آمدن کيفيت و کمّيت آب‌ زيرزميني در اين منطقه ايجاد شده است. انجمن آب‌بَران ابتدا با پشتيباني دولت تشکيل و مهمترين وظيفه‌ آن برقراري پايداري در آب سفره‌ زيرزميني بود. امروزه این انجمن اقدام به برگزاري نشست‌هاي عمومي، برطرف ‌کردن دعواها، بررسي‌هاي گروهي فني و کارشناسي و سياست‌ گذاري آب مي‌کند.

ما چه بايد بكنيم؟
ابعاد اقتصادي-اجتماعي و زيست محيطي پايين رفتن آب‌هاي زيرزميني چنان گسترده‌اند كه براي مقابله با آن بايد با فوريت و جديت دست به كار شد. در اين راستا بايد پذيرفت كه براي حل بحران مديريت آب به همكاري نهادهاي دولتي و جامعه كشاورزان نياز است. براي شروع كار باید اين نكته را به ياد داشته باشيم كه نسل‌هاي پيشين در استفاده از آب‌هاي سطحي و زير‌زميني بر مبناي حقابه به خوبي عمل كرده و بر اساس آن در هزينه‌ها نيز مشاركت كرده‌اند. از زمان ورود دولت به عرصه آب، كشاورزان از ساختار مديريت آب حذف شده و به نظر مي‌رسد كه اين نقطه آغاز مديريت بحران آب در كشور بوده است. بر اين اساس براي اصلاح ساختار مديريت آب بايد از تشكل‌هاي كشاورزي كمك گرفت. براي اين كار نيازي به ايجاد تشكل‌هاي جديد نيست و تعاوني‌هاي روستايي و توليد كنوني مي‌توانند با حمايت وزارت نيرو به اين مهم وارد شوند. با ايجاد انگيزه مي‌توان از اين تعاوني‌ها به عنوان بازوي اجرايي براي كنترل استفاده از آب‌هاي زيرزميني به خوبي بهره گرفت. از طريق اين تشكل‌ها مي‌توان عمق فاجعه را براي كشاورزان تشريح و حمايت آنان را جلب کرد. افزون بر اين، بايد به اقداماتي مانند محدود ساختن ساعات استفاده از پمپ‌ها از طريق كنترل برق كشاورزي اقدام كرد. نصب كنتورهاي هوشمند و واگذاري كنترل آن به تشكل‌ها و بستن چاه‌هاي غيرمجاز نيز با همكاري تشكل‌ها و پرداخت غرامت به صاحبان آنان بايد در دستور كار قرار گيرد. در دشت‌هاي بحراني تشويق كشاورزان به الگوي كِشت محصولات با مصرف آب كمتر ضروري است. در دشت‌هاي ممنوعه بايد با پرداخت مبلغي به كشاورزان به عنوان “حق نكاشت” بخشي از زمين‌ها را از چرخه توليد خارج و آيش را وارد تناوب زراعي كرد.

موضوعات مقاله

سالانه ۱۰ میلیارد دلار یارانه انرژی خانه ها می شود

تولید برق از فاضلاب در شهرهای بزرگ کشور کلید خورد

ثبت ۴.۱ میلیارد دلار تقاضای سرمایه‌گذاری خارجی در تجدیدپذیرها

رئیس سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری برق ایران با اشاره به اینکه ۴.۱ میلیارد دلار تقاضای خا

نرم افزار تجزيه و تحليل جريانهاي جرم و انرژي در فرآيند فرآوري كنسانتره مس توسط متخصصين شركت مهندسي آسياوات طراحي گرديد.

فعالیتی که تاثیر محیط زیستی دارد، باید اطلاع‌رسانی شود

آغاز دوران انقراض موتورهای درون‌سوز؟

۳۴ درصد از مصرف کل انرژی کشور مربوط به ساختمان ها است/ لزوم توسعه مبانی ساختمان های انرژی صفر

بزرگترین نیروگاه مجازی دنیا در استرالیا ساخته می‌شود

استاندارد صنعت کاشی

.

۲۰ هزار مگاوات بار سرمایشی کشور است

بسته ۷۵۰۰ ميلياردي کنترل آلودگي

معرفي مولد هاي بخار راندمان بالاي شركت كلايتون

عوارض انرژی‌های تجدیدپذیر باید فقط صرف توسعه این صنعت شود

اروپا پرچم‌دار گذار انرژی خواهد بود

شش نوآوری تازه در توربین‌های بادی